Khởi nguồn từ đất Bắc và quyết định Nam tiến lịch sử

Ngược dòng thời gian về thế kỷ XVII, cụ Bùi Bá Đông là hậu duệ đời thứ 13 của một dòng họ Bùi bề thế tại vùng đất Hà Đông. Đứng trước những xoay vần của thời cuộc, ba anh em trong gia đình đã đưa ra một quyết định táo bạo: rời bỏ quê cha đất tổ, xuôi về phương Nam tìm miền đất hứa.

Hành trang mang theo trên dặm dài thiên lý không chỉ là hoài bão của những người trai trẻ, mà thiêng liêng hơn cả là hài cốt của song thân. Đạo hiếu tận cùng ấy đã đưa những bước chân mỏi mệt dừng lại tại làng Đặng Xá để cát táng mẹ cha, trọn vẹn nghĩa tình trước khi ba anh em rẽ bến chia ly: người sang Hà Tĩnh, kẻ ngược Đô Lương, và một nhánh tiến về đất Phú Lập.

Khai phá chốn lam sơn chướng khí Xuân Bảng

Nhánh rẽ về Phú Lập (Thanh Chương) sinh hạ được hai người con trai. Nối tiếp tinh thần vỡ đất mở cõi, người cha cùng người con thứ tiếp tục vượt qua những triền đồi cằn cỗi để đặt chân đến làng Xuân Ổ (Xuân Bảng ngày nay).

Thuở hồng hoang ấy, Xuân Bảng chỉ là một vùng bán sơn địa hoang vu, lam sơn chướng khí, cây cối rậm rạp. Không chùn bước trước nghịch cảnh, Thủy tổ Bùi Bá Đông đã ngày đêm bạt núi, phát nương. Những nhát cuốc kiên cường lật lên lớp đất tơi xốp đã dần định hình nên những xứ đồng trù phú, tươi tốt như Vện họ Bùi, Bến cây Da Cừa, cầu Bàu Dầy, núi Giếng, Bàu Ó và ruộng Chùa.

Ân trạch lưu truyền và tấm lòng hậu thế

Giọt mồ hôi rơi xuống, mầm xanh của sự sống vươn lên. Sự hiện diện của cụ không chỉ hồi sinh một vùng đất khô cằn, mà còn mở ra nền móng cho cả một cộng đồng dân cư quần tụ. Cảm tạ ân đức khai sinh lập địa ấy, Hội đồng làng Xuân Bảng xưa đã dành riêng ngày mồng 4 tháng Giêng để dâng hương tại Nhà thờ Tổ, đồng thời cắt hàng chục hecta đồi bãi màu mỡ làm ruộng hương hỏa cho dòng họ.

Ngôi mộ Thủy tổ nằm vững chãi nơi phía Nam núi Án vẫn ngày đêm tụ khí tụ tài, che chở cho con cháu.

Nước có nguồn mới chảy thành sông rộng,
Cây có gốc mới trổ phiến lá xanh.
Bốn trăm năm nhớ người đi mở đất,
Cho muôn đời con cháu mãi vinh danh.

Mười bảy thế hệ nối tiếp nhau trỗi dậy, hành trình thiên di của cụ Bùi Bá Đông vĩnh viễn là một pho sử thi chói lọi. Di sản cụ để lại không chỉ là ruộng đồng bãi bồi, mà là một nếp nhà gia phong, một tinh thần quật khởi và một mạch nguồn vượng khí chảy mãi trong huyết quản của những người con họ Bùi Xuân Bảng.