Cuộc thiên di lịch sử mang nặng tình phụ tử

Theo những bút tích cổ xưa còn lưu truyền trong gia tộc: "Hà Đông thế hệ thập tam chi, Huynh đệ tam nhân đái ư phụ mẫu". Thủy tổ Bùi Bá Đông vốn là hậu duệ đời thứ 13 của một dòng họ Bùi danh giá ngoài Bắc. Đứng trước những biến thiên của thời cuộc, ba anh em cụ đã quyết định rời bỏ quê cha đất tổ, gánh vác cơ đồ xuôi về phương Nam.

Chuyến đi dặm dài trắc trở ấy không chỉ mang theo khát vọng lập nghiệp của những người trai trẻ, mà còn gánh trên vai đạo hiếu làm người. Ba anh em đã cẩn thận mang theo hài cốt của song thân, vượt đèo lội suối vào đến miền Trung. Tại làng Đặng Xá, họ làm lễ cát táng cho cha mẹ được mồ yên mả đẹp. Hoàn thành trọn vẹn chữ Hiếu, ba anh em mới gạt nước mắt chia tay nhau để đi về ba hướng kiến tạo cơ đồ: một người sang Hà Tĩnh, một người về Đô Lương, và nhánh thứ ba tiến về vùng Phú Lập (Thanh Chương ngày nay).

Đổ mồ hôi sôi nước mắt, khai sinh đất Xuân Bảng

Nhánh rẽ về Phú Lập sinh hạ được hai người con trai. Với bản tính kiên cường không chịu khuất phục trước thiên nhiên khắc nghiệt, người cha cùng người con thứ tiếp tục vượt thác băng rừng, đặt chân đến làng Xuân Ổ (sau này đổi tên là Xuân Bảng, nay thuộc xã Thanh Yên).

Thuở ban sơ, Xuân Bảng chỉ là một dải bán sơn địa hoang vu, lam sơn chướng khí, rừng thiêng nước độc. Bằng sức vóc phi thường và những nhát cuốc bền bỉ bạt núi phát nương, cụ Bùi Bá Đông cùng các thế hệ đầu tiên đã dần thuần hóa vùng đất dữ. Hàng chục hecta rừng rậm, từ bến Cây Da Cừa kéo dài lên tận cầu Bàu Dầy, qua núi Giếng, núi Bụt đến Bàu Ó, ruộng Chùa... đều thấm đẫm giọt mồ hôi của tiên tổ để trở thành những xứ đồng màu mỡ, trù phú.

Vượng khí tụ linh, ân trạch lưu truyền muôn thuở

Công lao bạt núi mở đường, khai sinh lập địa của cụ Bùi Bá Đông đã hồi sinh cả một vùng đất rộng lớn, tạo tiền đề cho các dòng họ khác như họ Nguyễn Duy, họ Nguyễn Văn, họ Nguyễn Cảnh... tiếp bước về đây an cư lạc nghiệp. Ghi nhớ ân đức to lớn đó, Hội đồng làng Xuân Bảng xưa đã ra quyết định: cứ vào mồng 4 tháng Giêng âm lịch hàng năm, cả làng lại tề tựu về Nhà thờ Tổ họ Bùi dâng hương đảnh lễ. Toàn bộ phần diện tích khai hoang trù phú (tích gọi là Vện họ Bùi) được làng chính thức cắt giao cho con cháu dòng họ làm ruộng hương hỏa đời đời.

Từ ngôi mộ Tổ linh thiêng ban đầu tọa lạc trên đỉnh núi Bụt, sau này được con cháu cẩn trọng dời về phía Nam núi Án để nhường đất cho việc dời dân lập xóm, vượng khí của dòng họ Bùi vẫn không ngừng lan tỏa. Gần 400 năm với 17 đời truyền nối, dấu chân mở cõi của Thủy tổ Bùi Bá Đông đã trở thành nền móng vững chắc, hun đúc nên một dòng họ Xuân Bảng kiên trung, hiếu học và rạng rỡ đến tận ngày nay.