Phả ký

Dòng thời gian dẫu có phủ lớp bụi mờ lên vạn vật, nhưng những trang sử hào hùng của gia tộc vẫn luôn hiển hiện trong từng tấc đất quê hương, trong dòng máu của mỗi hậu duệ. Phả ký Họ Bùi làng Xuân Bảng (nay thuộc xóm Thanh Yên, xã Xuân Lâm, tỉnh Nghệ An) là bản trường ca về tinh thần quật cường khai phá, truyền thống hiếu học và lòng yêu nước trung kiên, được dệt nên bởi biết bao thế hệ nối tiếp nhau trong suốt gần bốn thế kỷ qua.

  

Theo lời kể được các cụ cao niên trong dòng họ lưu truyền lại, do gia phả gốc không còn, Thủy tổ Bùi Bá Đông đã di cư vào miền Trung từ rất lâu. Theo bút tích cổ để lại: "Hà Đông thế hệ thập tam chi, Huynh đệ tam nhân đái ư phụ mẫu". Nghĩa là Thủy tổ Bùi Bá Đông thuộc thế hệ đời thứ 13 từ đất Hà Đông di cư vào Nam. Cùng đi có 3 anh em, mang theo hài cốt cha mẹ để cát táng tại làng Đặng Xá.  

Sau khi an táng song thân, ba anh em chia làm ba hướng để lập nghiệp: một người về Phú Lập (Thanh Chương), một người về Đô Lương, và một người sang Hà Tĩnh. Người định cư ở Phú Lập sinh được hai con trai. Trong đó, người anh ở lại Phú Lập, còn người cha và em tiếp tục sang Xuân Ổ (sau đổi tên thành Xuân Bảng) để mở đất. Theo phả chí của họ Bùi tại xã Thanh Mai (Thanh Chương), Thủy tổ của họ Bùi Xuân Bảng có khả năng là cháu của cụ Bùi Cầm Hổ - một danh nhân thời Lê sơ.  

Họ Bùi tự hào là một trong những dòng họ khai sinh lập địa sớm nhất tại vùng Xuân Bảng. Sau đó, các dòng họ khác như họ Nguyễn Duy, họ Nguyễn Văn, họ Nguyễn Cảnh... mới lần lượt đến định cư.  

Thuở sơ khai, Xuân Bảng là một vùng bán sơn địa, rừng núi rậm rạp hoang vu, dân cư thưa thớt. Bằng ý chí kiên cường và bàn tay lao động cần mẫn, Thủy tổ Bùi Bá Đông cùng những thế hệ đầu tiên đã phát quang bụi rậm, vỡ đất hoang, mở mang ruộng nương, biến vùng đất khô cằn thành những xứ đồng trù phú như Vện họ Bùi, Bến cây Da Cừa, cầu Bàu Dầy, núi Giếng, núi Bụt, Bàu Ó, ruộng Chùa....  

Ghi nhận công lao khai khẩn to lớn, xưa kia, cứ vào ngày mồng 4 tháng Giêng âm lịch hàng năm, Hội đồng làng Xuân Bảng đều tổ chức lễ dâng hương tại Nhà thờ Tổ họ Bùi để tri ân. Làng cũng trích hàng chục hecta đất tươi tốt để cấp cho họ Bùi làm ruộng hương hỏa, vĩnh viễn phụng thờ tổ tiên. Từ diện tích đồi bãi trải dài từ bến Cây Da Cừa lên cầu Bàu Dầy (còn gọi là vện họ Bùi), đến phần lớn diện tích núi Giếng, núi Bụt, cho đến một số ruộng ở khu vực Bàu Ó và ruộng Chùa. Ngôi mộ Thủy tổ ban đầu cũng được an táng ngay trên ngọn núi Bụt (núi Giếng, núi Bụt họ Bùi), sau này khi dời dân lên đồi, con cháu đã bốc mộ cụ về táng tại phía Nam núi Án cho đến ngày nay.  

Chính từ những mảnh đất hương hỏa thấm đẫm mồ hôi công sức ấy, họ Bùi Xuân Bảng đã bám rễ sâu bền và phát triển vươn cành đâm chồi. Trải qua gần 400 năm, họ Bùi đại tôn đã truyền nối qua 17 thế hệ, hình thành 03 chi, 04 nhánh và nhiều chi phái nhỏ.  

"Một người tài thơm lây cả họ - Muôn đời dòng tộc rạng ngời vinh". Câu đối cổ treo tại Nghi môn Nhà thờ đã phần nào khái quát mạch nguồn hiếu học của họ Bùi Xuân Bảng. Trong suốt chiều dài lịch sử phong kiến, dòng họ đã sản sinh ra những nhân tài kiệt xuất, được các triều đại ghi nhận.  

Sáng ngời trong trang sử gia tộc là hình ảnh cụ Bùi Hữu Lâm (1693 - 1754), hậu duệ đời thứ 3. Vốn là Quốc tử sinh của trường Quốc tử giám, ông được bổ làm quan Giảng dụ dạy dỗ con em hoàng cung. Nhờ mẫn cán, ông được thăng làm Tri huyện Phúc Lộc, nổi tiếng là vị quan phụ mẫu thương dân, đưa ra nhiều kế sách giúp nông dân phát triển kinh tế.  

Hậu duệ đời thứ 7, cụ Bùi Trọng Hải (1825 - 1878) lại là một tấm gương sáng về tinh thần thượng võ. Năm 1846, ông tòng quân và bằng tài mưu lược, lòng dũng cảm, ông đã trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh tiêu diệt loạn Tạ Văn Phụng ở Quảng Yên, tiễu trừ giặc thổ phỉ Ngô Côn ở Lạng Sơn, Bắc Ninh.... Triều đình nhà Nguyễn đã nhiều lần ban thưởng kim tiền và phong ông đến chức Chánh đội trưởng Suất đội.  

Tiếp bước võ công là văn nghiệp của cụ Bùi Vĩnh Tuy (1830 - 1888), hậu duệ đời thứ 8. Sau khi đỗ Cử nhân năm 1855, ông được triều đình giao trọng trách làm quan Huấn đạo (quản lý giáo dục) ở nhiều huyện như Duy Xuyên, Hương Thủy, Phú Lộc, và vươn tới chức Tri huyện Thanh Trì. Cả cuộc đời, cụ Bùi Vĩnh Tuy là biểu tượng của sự thanh liêm, là người thầy mẫu mực truyền bá tri thức.  

Đó còn là vị Quan Thiên thần Bùi Hữu Đạo, người học rộng tài cao, lúc sinh thời làm quan triều đình, khi thác đi được con cháu đời đời nhang khói tại một chạn thờ uy nghiêm trong Bái đường.  

Khi đất nước oằn mình trong đạn bom, những người con họ Bùi Xuân Bảng không ngần ngại gác lại bút nghiên, xếp lại tay cày để cầm súng.

Ngay từ thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931), họ Bùi đã có 08 liệt sĩ, là những Đảng viên đầu tiên của xã Thanh Yên kiên trung bất khuất. Trong hai cuộc kháng chiến vệ quốc vĩ đại chống Pháp và chống Mỹ, dòng họ đã có 01 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, 51 liệt sĩ và 92 cá nhân có công lớn với cách mạng.  

Ngôi nhà thờ đại tôn linh thiêng cũng trở thành một "chứng nhân lịch sử". Suốt từ năm 1952 đến năm 1972, nơi đây từng là điểm đóng quân, trạm nghỉ chân và kho trung chuyển vũ khí đạn dược của Binh trạm 50, các đơn vị thông tin, hóa học thuộc Quân khu 4, chi viện sức người sức của cho chiến trường miền Nam.  

Gần 400 năm đã trôi qua, Di tích Lịch sử - Kiến trúc Nghệ thuật Nhà thờ đại tôn họ Bùi vẫn uy nghiêm đứng đó, với những mảng chạm khắc gỗ tinh xảo "Tô Vũ chăn dê", "Trúc hóa Rồng", "Long Mã phụ Hà Đồ"... như lời răn dạy thầm lặng của tiên tổ về lòng trung quân ái quốc, ý chí vươn lên và sự kiên nhẫn.  

Cứ mỗi dịp Tết đến Xuân về, con cháu muôn phương lại tề tựu tại Từ đường dự Lễ Cầu Yên (mùng 2 Tết), hay thành kính dâng những mâm xôi, con gà ngon nhất vào ngày Đại Lễ Tế Tổ (28/7 âm lịch).  

Hôm nay, kế thừa truyền thống vẻ vang của tổ tiên, hậu duệ đại tôn họ Bùi không ngừng nỗ lực học tập, cống hiến. Dòng họ tự hào khi có nhiều người con là Giáo sư, Tiến sĩ, Tiến sĩ, Kỹ sư, Giảng viên đại học và những người giữ chức vụ lãnh đạo quan trọng trong xã hội. Dù ở phương trời nào, những người con họ Bùi Xuân Bảng vẫn luôn khắc ghi trong tim cội nguồn gốc gác, chung tay xây dựng dòng tộc ngày càng hưng thịnh, rạng rỡ muôn đời.