Lịch sử & Cội nguồn

Câu chuyện khai hoang và những mảnh ruộng hương hỏa đầu tiên

Nếu chặng đường thiên di vào xứ Nghệ là minh chứng cho lòng hiếu đạo, thì quá trình chinh phục thiên nhiên tại làng Xuân Ổ lại là bản ca bi tráng về sức lao động phi thường của Thủy tổ Bùi Bá Đông. Đứng trước vùng đất mới, vũ khí duy nhất của những người mở cõi chỉ là đôi bàn tay trần, những nhát cuốc và một ý chí sắt đá không màng gian khổ.
Câu chuyện khai hoang và những mảnh ruộng hương hỏa đầu tiên

Biến lam sơn chướng khí thành xứ đồng trù phú

Những ngày đầu đặt chân đến Xuân Ổ (Xuân Bảng ngày nay), đón chờ Thủy tổ Bùi Bá Đông không phải là những cánh đồng thẳng cánh cò bay, mà là một vùng thâm sơn cùng cốc, đồi núi hoang vu, cỏ lác mọc um tùm. Bức tranh thiên nhiên khắc nghiệt ấy đòi hỏi sự đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cả máu.

Hành trình bạt núi, phát rừng bắt đầu bằng những công việc thầm lặng từ mờ sáng đến đêm thâu. Từng gốc cây cổ thụ được đốn hạ, từng tảng đá được dời đi để nhường chỗ cho những luống cày đầu tiên. Bằng sức vóc phi thường, vệt khai hoang của cụ mở rộng dần từ bến Cây Da Cừa, vắt qua núi Giếng, núi Bụt, kéo dài lên tận cầu Bàu Dầy. Những danh xưng thiêng liêng như Bàu Ó hay ruộng Chùa không tự nhiên mà có; đó là thành quả của cả một đời người bám đất, vắt kiệt sức lao động để vắt đất ra nước, thay da đổi thịt cho cả một vùng.

Sự ra đời của "Vện họ Bùi" và ý nghĩa của Ruộng Hương Hỏa

Chính sự cần mẫn đó đã tạo nên một vùng bình địa màu mỡ, tạo tiền đề để các dòng họ khác như họ Nguyễn Duy, họ Nguyễn Văn cùng tiến về quần tụ. Ghi nhận công lao to lớn của Thủy tổ Bùi Bá Đông, Hội đồng làng Xuân Bảng đã đưa ra một quyết định mang tính lịch sử: Cắt phần lớn diện tích đồi bãi đã được khai phá, giao trọn cho con cháu họ Bùi quản lý. Toàn bộ vệt đất trải dài này được dân làng kính trọng gọi tên là "Vện họ Bùi".

Đặc biệt hơn, ngoài diện tích đồi bãi, làng còn cắt thêm một phần ruộng nước tại Bàu Ó và ruộng Chùa để họ Bùi làm Ruộng Hương Hỏa. Trong văn hóa tâm linh của người Việt, ruộng hương hỏa (hay tự điền) là phần tài sản thiêng liêng không thể chia cắt hay mua bán. Hoa lợi thu được từ những mảnh ruộng này được dùng chuyên biệt vào việc sắm sửa lễ vật, đèn nhang phụng thờ tiên tổ trong các kỳ Đại lễ Tế Tổ hay Lễ Cầu Yên.

Mạch nguồn nuôi dưỡng nếp nhà gia phong

Những mảnh ruộng hương hỏa đầu tiên ấy mang một ý nghĩa vượt xa giá trị vật chất thông thường. Mỗi hạt lúa cấy trên Vện họ Bùi, mỗi nhành hoa dâng lên bàn thờ từ hoa lợi của đất đai đều quyện hòa giọt mồ hôi của người đi trước và lòng thành kính của người đi sau.

"Thân mang giọt máu đào tiên tổ
Đất giữ hương hỏa thuở khai cơ"

Trải qua gần 400 năm, dẫu vật đổi sao dời, câu chuyện về những mảnh ruộng hương hỏa vẫn luôn được Hội đồng gia tộc họ Bùi Xuân Bảng nhắc nhớ. Đó là bảo chứng thiêng liêng cho cội rễ của dòng họ, là lời răn dạy muôn đời cho con cháu về đạo lý uống nước nhớ nguồn, trân quý và giữ gìn cơ nghiệp mà tổ tiên đã nhọc nhằn gây dựng.